کاهش ریسک واردات با تقویت مسیرهای شمالی و ظرفیت مناطق آزاد
از نگاه کارشناسان، توسعه انبارهای استاندارد و ظرفیتهای ذخیرهسازی در مناطق آزاد و گمرکات منتخب، همراه با حمل ترکیبی در بنادر شمالی، تابآوری زنجیره تأمین را تقویت میکند.
در پی تشدید درگیری های حاصل از تجاوز آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی ایران و پس از بی نتیجه ماندن مذاکرات ایران و آمریکا در اسلام آباد پاکستان در دوران آتش بس، ارتش آمریکا از ساعت ۱۰ صبح روز دوشنبه به وقت شرق آمریکا (۱۴۰۰ به وقت گرینویچ) اعلام کرد که «روند مسدود کردن هر کشتی یا تمام کشتیهایی که سعی در ورود یا خروج از تنگه هرمز داشته باشد را آغاز خواهد کرد.»
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا نیز بعدا اعلام کرد که این محاصره فقط شامل کشتیهایی میشود که به تمام بنادر ایران در خلیج فارس و خلیج عمان میروند یا از آنجا عزیمت میکنند. در این بیانیه آمده است که نیروهای آمریکایی مانع آزادی ناوبری کشتیهایی که از تنگه هرمز به بنادر غیرایرانی و از آنجا عبور میکنند، نخواهند شد و اطلاعات تکمیلی ارائه خواهد شد.
گرچه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در پاسخ به ترامپ هشدار داد که نزدیک شدن کشتیهای نظامی به این تنگه به عنوان نقض آتشبس تلقی شده و با آن به شدت و قاطعیت برخورد خواهد شد.
احتمال اختلال در مسیرهای دریایی و محدودیتهایی که ممکن است بر تردد کشتیها در آبراههای بینالمللی تأثیر بگذارد، نگرانی هایی را در موضوع تأمین پایدار کالاهای اساسی در کانون توجه کارشناسان حوزه تجارت و حملونقل قرار داده است. در همین راستا با تصمیم وزارت امور اقتصادی و دارایی و تأکید ویژه وزیر، مأموریت تازهای به مناطق آزاد جهت تبدیل شدن به مسیرهای جایگزین وارداتی برای کالاهای اساسی، با هدف حفظ ثبات بازار و جلوگیری از اختلال در چرخه تأمین کشور سپرده شده است.
به باور تحلیلگران زنجیره تأمین، یکی از مهمترین راهکارهای کاهش آسیبپذیری واردات کشور، گسترش نقش مناطق آزاد و گمرکات مرزی در فرآیند ورود کالا است؛ راهبردی که میتواند مکمل و در شرایط خاص، جایگزین بخشی از ظرفیت بنادر جنوبی باشد.
ایران بخش قابلتوجهی از واردات خود، بهویژه کالاهای اساسی را از طریق بنادر جنوبی و مسیرهای منتهی به تنگه هرمز دریافت میکند. در سناریوهای تهدید و بیثباتی در خطوط کشتیرانی، هرگونه انسداد یا محدودیت هم میتواند زمان ورود کالا را افزایش دهد و هم هزینههای حمل را بالا ببرد، همچنین زنجیره تأمین کالاهای حیاتی را دچار اختلال کند؛ به همین دلیل بررسی راهکارهای تنوعبخشی مسیرهای وارداتی اهمیت راهبردی پیدا میکند.
به اذعان برخی از کارشناسان، یکی از راهحل های پیشنهادی در این مسیر، استفاده از مناطق آزاد و گمرکات داخلی بهعنوان گرههای پشتیبان و جایگزین بنادر جنوبی است که شامل سه محور انتقال بخشی از فرآیندهای ورود کالا به مناطق آزاد شمالی، شرقی و غربی، افزایش نقش گمرکات مرزی غیر دریایی در ورود کالا و شبکهسازی لجستیکی برای واردات کالا از مبادی متنوع غیرمتکی بر خلیج فارس می شود.
کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرریسک را می توان یکی از مزایای این راهبرد برشمرد. با فعال شدن مرزهای زمینی و ریلی بهویژه در شمال و غرب، واردات میتواند از کشورهایی مانند روسیه، آسیای میانه، چین (از طریق راهآهن)، ترکیه و قفقاز بدون نیاز به عبور از آبراههای حساس انجام شود.
همچنین با ایجاد مراکز ذخیرهسازی امن در مناطق آزاد، این مناطق ظرفیت تبدیل شدن به پایگاههای نگهداری بلندمدت کالاهای اساسی، مراکز توزیع ملی بحران و هابهای لجستیکی چند وجهی (دریایی، زمینی، ریلی) را دارا خواهند بود. این موضوع اجازه میدهد حتی اگر مسیر دریایی مختل شد، ذخایر کافی و قابلدسترس موجود باشد.
در ادامه این مسیر، کاهش فشار عملیاتی بر بنادر جنوبی از طریق توزیع بار وارداتی به مرزهای چندگانه باعث میشود تا گلوگاههای جنوبی کاهش و سرعت ترخیص افزایش پیدا کند. همچنین منجر می شود که هزینه حملونقل خارجی و داخلی تعدیل شود.
با امکان استفاده از شبکه ریلی بینالمللی نیز، راهآهن سراسری ایران میتواند بهعنوان مسیر جایگزین حمل انبوه عمل کند و کریدور شمال–جنوب، کریدور شرق–غرب و اتصال ریلی به ترکمنستان، آذربایجان، ترکیه، پاکستان این شبکه استقلال وارداتی را تقویت میکند.
از دیگر مزایای این جایگزینی می توان به تقویت تنوعبخشی زنجیره تامین اشاره کرد که از یک سو منجر به کاهش ریسک ملی می شود و از سوی دیگر باعث می شود که تأمینکنندگان متعدد فعال شوند و خطوط حملونقل طبق شرایط روز قابلیت تغییر داشته باشند.
بر اساس آنچه گفته شد؛ بخش عمدهای از واردات ایران از مسیرهای دریایی و بهویژه کریدور جنوبی صورت میگیرد؛ مسیری که هرگونه اختلال در آن میتواند زنجیره تأمین کالاهای اساسی را با چالش مواجه کند. کارشناسان معتقدند ایجاد امکان ورود کالا از مسیرهای متنوع زمینی، ریلی و دریای شمال، نقش مهمی در حفظ پایداری عرضه کالاهای حیاتی خواهد داشت.
طبق این تحلیل، مناطق آزاد مهم کشور از جمله انزلی، ماکو، جلفا و سرخس میتوانند به هابهای اصلی ورود، ذخیرهسازی و توزیع کالا تبدیل شوند. ویژگیهایی مانند دسترسی به مسیرهای زمینی و ریلی بینالمللی، زیرساختهای گسترده انبارداری و امکان توسعه سریع ظرفیتها، این مناطق را به گزینهای مناسب برای تبدیل شدن به مراکز پشتیبان وارداتی بدل کرده است. در این چارچوب، استفاده از مسیرهای شمالی از طریق دریای خزر، ارتباطات زمینی با ترکیه و قفقاز، و نیز کریدور ریلی آسیای میانه و چین میتواند بار وابستگی کشور به مسیرهای جنوبی را کاهش دهد.
علاوه بر مناطق آزاد، گمرکات مرزی در شمال، شرق و غرب کشور ظرفیت لازم برای پذیرش حجم بیشتری از واردات کالاهای اساسی را دارند. توسعه این گمرکات میتواند فرآیند ترخیص را تسریع کرده و امکان توزیع سریعتر کالا در سراسر کشور را فراهم کند.
به گفته کارشناسان حوزه لجستیک، تکمیل این راهبرد نیازمند توسعه انبارهای استاندارد نگهداری کالاهای اساسی (از جمله سیلو، مخازن و سردخانهها) در مناطق آزاد و گمرکات منتخب است. در کنار آن، راهکارهای حمل ترکیبی در بنادر شمالی میتواند پایداری انتقال کالا را تضمین کند.
خلاصه آنکه، تحلیلها نشان میدهد بهرهگیری از ظرفیت مناطق آزاد و گمرکات مرزی، رویکردی عملی برای کاهش ریسکهای ناشی از اختلال مسیرهای دریایی و تقویت تابآوری زنجیره تأمین کالاهای اساسی است. این راهبرد با توزیع بار وارداتی بر مسیرهای شمالی، غربی و شرقی، میتواند در شرایط اضطراری یا محدودیتهای مقطعی، نقش مکمل و حتی جایگزین بنادر جنوبی را ایفا کرده و اطمینان از تامین پایدار کالاهای حیاتی را افزایش دهد.
