نبض بهارستان بیرجند دوباره میتپد؛ ۱۵ میلیارد برای احیای ارگ تاریخی
ارگ بهارستان، این زیبای خفته بازمانده از دوره افشاریه با تأمین ۱۵ میلیارد تومان اعتبار در مسیر احیا قرار گرفت.
به گزارش خبر مهم به نقل از مهر، ارگ بهارستان بیرجند که زمانی از آن به عنوان باغ زرشکی یاد میشد، امروزه هرچند روزهای بهاریاش سپری شده و از آن به عنوان زیبای خفته بازمانده از دوره افشاریه یاد میشود، اما همچنان یکی از آثار ارزشمند تاریخی بیرجند است.
روزگاری این بنا یکی از بزرگترین و شکوهمندترین باغهای ایرانی به شمار میرفت و با وجود اینکه در ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۶۸۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است، اما مانند بسیاری دیگر از بناهای باارزش تاریخی، با گذشت زمان از آسیبها در امان نمانده و قسمت زیادی از آن ویران شد و امروز تنها خرابهای نیمهویران از آن باقی مانده است و هرچند غزل خداحافظی را سر میدهد، اما باز هم تماشای آن خالی از لطف نیست.
پیشینه ارگ بهارستان
ارگ بهارستان در دوران افشاریه و حدود سالهای ۱۲۰۵ یا ۱۲۰۶ هجری قمری بنا شده و از ابتدا تاکنون تاریخی پرفرازونشیب را پشت سر گذاشته است.
این بنا یکی از نمادهای تاریخ ماندگار خراسان جنوبی است که با وجود پیشینه تاریخی، اکنون حال و روز خوشی ندارد.
گویا زمانی لطفعلیخان زند و همراهانش به اینجا پناه آورده و مدتی را در آن سپری کردهاند. ارگ بهارستان بیرجند زمانی هم متعلق به امیر علمخان، فرزند امیر علمخان اول، بوده است.
ویژگیهای بنا
ساختمان اصلی ارگ بهارستان بیرجند هشتضلعی است که طبقه اول شامل حجرهها و اتاقهایی جداگانه و مخصوص سربازان و مأموران دولتی بوده و طبقه دوم شامل دالان مرکزی دایرهشکلی است که در آن راهروهایی ساخته شده و راه دسترسی به سایر بخشها هستند. در این طبقه محلهای مخصوص برای روشن کردن مشعلها و همچنین تیرکشهایی جهت دیدهبانی، مشرف بر تمام قسمتهای ارگ مشاهده میشود.
نمای بیرونی بنا دارای تزئینات آجرکاری با طرحهای هندسی شبیه به بناهای دوره زندیه در شهر شیراز است.
برج اصلی بنا با آجرکاری به شیوه رگچین و از نوع طرح لوزی و به صورت نقشبرجسته مزین شده است. این شیوه آجرکاری از ویژگیهای دوره زندیه است.
اصلیترین بخش این بنا اختصاص به فضای شاهنشین دارد که با تزئینات گچبری و آینهکاری زینت داده شده است. اتاق شاهنشین علاوه بر فرم خاص معماری خود، مشرف بر کشتزارها و عنابستانهای نزدیک و باغ بهارستان بوده است. کاخ مرکزی، آخرین طبقه احداثشده در ارگ بهارستان بیرجند است که به فرم چندضلعی با نورگیرهایی گوناگون بنا شده است.
بخشی از قلعه به صورت دفاعی ساخته شده است که دارای یک برج و حصاری است که از مصالح خشت و گل ساخته شده و آسیبهای زیادی به دلیل عوامل جوی به آن وارد شده است.
وجود برج بزرگی در جنوب غرب آن نشاندهنده کاربری دفاعی آن است و احتمال دارد که بخشی از دیوار دفاعی شهر یا شهربند بوده باشد.
مدرسه نسوان
حیاط اندرونی و حجرههای اطراف آن قسمت دیگری از این بنا است که بعد از احداث مدرسه شوکتیه که برای آموزش پسران بود، این بخش از ارگ را به مدرسه دختران اختصاص دادند و نام مدرسه را نسوان بر آن گذاشتند.
مدرسه نسوان شامل بخش بزرگی از شمال این مجموعه میشده که داخل آن یک صحن بزرگ به مساحت ۱۲۰۰ مترمربع قرار دارد و در کنار آن اتاقها و حجرههایی احداث شدهاند. این قسمت دیرتر از سایر بخشهای مجموعه ساخته شده است و زمان احداث آن به دوران قاجار بازمیگردد.
ویژگی اصلی مدرسه نسوان جایگاه شاخص فرهنگی آن است، به گونهای که یکی از نخستین مراکز آموزش دختران در ایران است که علوم و فنون جدید در آن به آنها آموزش داده میشده است.
بخش اصلی حیاط داخلی کاملاً تخریب شده و یا در معرض تخریب است و تا قبل از خرید آن توسط شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی، به آغل گوسفندان و انبار ضایعات تبدیل شده بود.
سالهای گذشته ارگ بهارستان در حالی که در کشوقوسهای اداری برای واگذاری احاطه شده بود، روزهای طلاییاش را سپری کرد.
این در حالی است که رسانهها بارها مسئولان را به توجه جدی در این خصوص متذکر شدند و این موضوع در جلسات شورای شهر بیرجند هم مطرح شد.
اقدام برای واگذاری
مدیرکل وقت بنیاد مستضعفان خراسان جنوبی در ۲۹ دی سال ۹۷ در جلسه شورای شهر بیرجند در این زمینه گفت: برای واگذاری ارگ بهارستان بیرجند در سه مرحله اقدام کردیم که به نتیجه مطلوب نرسید.
رجبعلی طالقانی تصریح کرد: در چند مرحله برای خریداری آن توسط شهرداری، میراث فرهنگی و راه و شهرسازی وارد مذاکره با آنها شدهایم، اما هیچ اقدامی توسط آنها انجام نشد و در شرایط فعلی شورای راهبردی این سازمان در تهران تعیین تکلیف را به شخص رئیس سازمان واگذار کرده و موضوع بازسازی ارگ بهارستان در تهران پیگیری میشود.
شهردار بیرجند هم در جلسه شورای اسلامی شهر بیرجند ۲۸ آبان ۹۷ با اشاره به مخروبه شدن ارگ بهارستان گفت: اگر شهرداری متولی این میراث شهر باشد، از همین فردا یک میلیارد تومان اعتبار صرف آن میشود تا با تبدیل به احسن، در اختیار مردم قرار گیرد.
محمدعلی جاوید در گفتگویی با رسانهها نیز گفته بود: در صورتی که بنای ارگ به شهرداری واگذار شود، در بودجه ۹۸ اعتباری برای آن پیشبینی و مرمت و بازسازی را شروع میکنیم.
در حالی که هر روز بر تخریب این بنای باارزش تاریخی افزوده میشد، گفتوگوهای مسئولان درباره سرنوشت بهارستان همچنان ادامه داشت تا اینکه فرماندار وقت بیرجند در گفتگو با خبرنگار مهر، با اعلام خبری مبنی بر واگذاری بهارستان به «شرکت آب منطقهای بیرجند»، روزهای روشن این میراث تاریخی را نوید داد.
وی ادامه داد: با این اتفاق مالکیت ارگ بهارستان با شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی است تا موزه آب را در آن ایجاد کند.
ایجاد گنجینه آب در ارگ بهارستان
بعد از اینکه موزه آب در تعدادی از استانهای کشور راهاندازی شد، مسئولان وقت شرکت آب منطقهای استان تصمیم گرفتند که موزه آب را در استان ایجاد کنند.
برای این منظور کارشناسان تهران به همراه مسئولان شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی از تعدادی از بناهای موجود در بیرجند و دیگر شهرستانهای استان بازدید کردند که در نهایت منجر به تصمیم آنها برای خرید ارگ بهارستان و ایجاد گنجینه یا موزه آب بعد از بازسازی در آن شد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی در آن زمان در گفتگو با خبرنگار مهر بیان کرد: ارگ بهارستان یکی از آثار گرانبهای تاریخی بیرجند است که مرمت آن در توسعه گردشگری نقش بسزایی دارد.
حسین امامی ادامه داد: با هدف معرفی فرهنگ آبی و سازههای آبی تاریخی متعدد موجود در استان، با مشورت میراث فرهنگی مقرر شد با توجه به موقعیت مناسب ارگ بهارستان در بافت تاریخی بیرجند، به منظور استقرار گنجینه آب در بخشی از آن، خریداری شود.
امامی در ادامه یادآور شد: بر اساس تفاهم انجامشده با میراث فرهنگی، بعد از تحویل ارگ به شرکت آب منطقهای، با همکاری میراث فرهنگی عملیات مرمت و بازسازی آن ادامه پیدا خواهد کرد.
از آن زمان سالها میگذرد و شرکت آب منطقهای استان بعد از مرمت و بازسازی تنها چند اتاق در حیاط ارگ بهارستان و با وجود دستور استاندار در جریان بازدید از آن برای این منظور، به دلیل اینکه بازسازی بخشهای دیگر آن نیاز به اعتبار زیادی دارد، کار دیگری در آن انجام نشده است.
مسئولان شرکت آب منطقهای استان همواره در سالهای گذشته در پاسخ به سؤال خبرنگاران در این زمینه، زمان بازسازی بخشهای مختلف ارگ بهارستان را به آینده موکول میکردند تا اینکه در روزهای اخیر مطلع شدیم روند احیای ارگ تاریخی بهارستان بیرجند وارد مرحله جدیدی شده و مبلغ ۱۵ میلیارد تومان اعتبار برای این منظور اختصاص یافته است.
